Pad tot huidige pagina

Actieplan Luchtkwaliteit Amsterdam 2019

Op 3 mei 2019 heeft wethouder Dijksma het Actieplan Schone Lucht Amsterdam gepresenteerd, met maatregelen die de luchtkwaliteit in de periode tot 2030 fors gaan verbeteren. Er komen veel vragen over de onderbouwing van deze en andere uitspraken over luchtkwaliteit en gezondheid. Hieronder een overzicht van veel gestelde vragen en antwoorden.

1. Wat is de invloed van luchtverontreiniging door het wegverkeer op de gezondheid?

Door het wegverkeer wordt een complex mengsel van stoffen uitgestoten. Roet en stikstofdioxide geven een goede indicatie van de lokale gezondheidseffecten van dit mengsel. Verschillende gezondheidsstudies hebben aangetoond dat er een oorzakelijk verband is tussen het wonen of naar school gaan nabij drukke wegen en het ontstaan van astma bij kinderen, het vaker voorkomen van astma bij volwassenen, een lagere longfunctie en sterfte aan hart- en vaatziekten en longkanker (WHO, 2013, zie link hieronder)
http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0004/193108/REVIHAAP-Final-technical-report.pdf

2. Wat is fijn stof?

Fijn stof is een verzamelnaam voor kleine, niet met het blote oog zichtbare, deeltjes die in de lucht zweven. Deze deeltjes verschillen in oorsprong, grootte en samenstelling. Fijn stof is de vorm van luchtverontreiniging die voor de meeste gezondheidseffecten zorgt. Hoe kleiner de deeltjes zijn hoe dieper ze in de longen terecht komen en hoe meer schade ze kunnen aanrichten. Fijn stof wordt gedefinieerd als: PM10: ‘grof’ fijn stof. Dit zijn deeltjes met een diameter kleiner dan 10 micrometer* (μm). Een mensenhaar is 5x zo dik. PM2.5:‘fijn’ fijn stof met een diameter kleiner dan 2,5 μm. PM2,5 bestaat uit roetdeeltjes die vrijkomen bij verbrandingsprocessen en uit deeltjes die in de lucht ontstaan door chemische reacties van stikstof en zwavel verbindingen. Fijn stof komt niet alleen uit Nederland, maar ook uit het buitenland. Bronnen van fijn stof zijn: verkeer; scheepvaart; industrie; intensieve veehouderij; huishoudens, bijvoorbeeld gebruik van een allesbrander, open haard of barbecue; natuurlijke bronnen, bijvoorbeeld zeezout, fijne zanddeeltjes en opwaaiend bodemstof. * 10 μ m = 0,01 mm.

3. Wat is roet?

Roetdeeltjes zijn hele kleine deeltjes die bestaan uit koolstof met hieraan gehechte verbindingen zoals metalen en organische stoffen. Naast de term ‘roet’ worden ook andere termen gebruikt (Black Carbon, zwarte rook, elementair koolstof). Roet komt vrij bij verbrandingsprocessen, met name bij het gebruik van zwaardere brandstoffen (kolen, hout, stookolie, dieselolie) en niet zozeer bij verbranding van benzine of gas). In steden zoals Amsterdam zijn dieselmotoren en het verbranden van hout de belangrijkste bronnen van roet in de lucht. Het grootste deel van de roetdeeltjes zit in de ultrafijne fractie, dat zijn deeltjes kleiner dan 0,1 micrometer, dat is 100 nanometer. Deze zeer kleine deeltjes wegen weinig en dragen maar weinig bij aan de massaconcentratie PM10 of PM2,5. Roetdeeltjes zijn schadelijk voor de gezondheid, zie hierover bijvoorbeeld http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0004/162535/e96541.pdf

4. Wat is stikstofdioxide? (NO2)

Stikstofdioxide ontstaat bij alle verbrandingsprocessen. In de buitenlucht is het verkeer – voor zover voortgedreven door een verbrandingsmotor - de belangrijkste bron van stikstofdioxide. Als de concentratie stikstofdioxide hoog is, dan is de concentratie van andere verontreinigingen vanuit het verkeer vaak ook hoog. Behalve dat stikstofdioxide zelf schadelijk is voor de menselijke gezondheid wordt NO2 daarom ook gezien als belangrijke indicator voor de uitstoot van het wegverkeer.

5. Wat gebeurt er als we deze stoffen inademen?

Fijn stof kan worden ingeademd en in de longen terecht komen. Vooral deeltjes kleiner dan 2,5 µm dringen diep in de longen door. Ultrafijn stof, deeltjes kleiner dan 100 nanometer, kunnen bovendien direct in de bloedsomloop terecht komen en op die manier bij andere organen terecht komen. Inademing van fijn stof kan op deze manier leiden tot ontstekingsreacties in het hele lichaam. Experimenteel onderzoek wijst vooral op de schadelijkheid van de deeltjes die bij verbrandingsprocessen geproduceerd worden. Ook stikstofdioxide komt na inademing diep in de longen terecht en kan leiden tot ontstekingsreacties. De ziektes die je van deze stoffen kunt krijgen worden beschreven bij vraag 6.

6. Welke ziekten worden door luchtverontreiniging veroorzaakt?

Fijn stof kan luchtwegaandoeningen (zoals astma, COPD en longkanker) en hartvaatziekten veroorzaken en verkort daarmee de levensduur. Vermoedelijk zijn de gezondheidseffecten niet beperkt tot deze twee orgaansystemen, maar zijn er ook effecten op de ontwikkeling van de foetus, diabetes en aandoeningen van de hersenen zoals dementie.

Stikstofdioxide veroorzaakt een verslechtering van de gezondheid bij mensen met astma. Waarschijnlijk draagt het ook bij aan het ontstaan van longziekten. Effecten op hartvaatziekten en sterfte worden vermoed maar kunnen niet goed worden onderscheiden van effecten van andere verontreinigingen door het verkeer.

http://www.youreventinfo.org/ISEE/Documents/HZ_Positionspapier_ENG_190318.pdf

7. ‘Amsterdammers leven een jaar korter’. Waar is dit op gebaseerd??

Dat mensen als gevolg van luchtvervuiling korter leven is gebaseerd op wetenschappelijke studies waarbij (zeer) grote groepen mensen die wonen in gebieden met verschillende niveaus van luchtverontreiniging jarenlang zijn gevolgd. Daarbij werd tot in detail bijgehouden of die mensen ziek werden en overleden en zo ja, waaraan.  Daarbij werd ook rekening gehouden met andere belangrijke risicofactoren (bijvoorbeeld rookgewoonten, opleidingsniveau die ook van invloed zijn op de gezondheid. Uit deze studies blijkt dat mensen in gebieden met hogere niveaus van luchtverontreiniging vaker en eerder doodgaan aan hart- en vaatziekten, longaandoeningen en longkanker. Dit risico staat los van andere verschillen tussen die gebieden.

De GGD Amsterdam heeft samen met het RIVM en de GGD Gelderland-Midden een rekenmethode ontwikkeld waarmee de gezondheidseffecten van luchtverontreiniging kunnen worden berekend. Het effect op levensverwachting is gebaseerd op een grote, in Nederland uitgevoerde studie bij in totaal 7 miljoen mensen (DUELS studie). Daarbij is uitgegaan van de voor 2020 voorspelde concentraties PM10 en NO2 in Amsterdam ten opzichte van een situatie zonder luchtverontreiniging.

https://www.ggdghorkennisnet.nl/thema/gezondheid-en-milieu/publicaties/publicatie/17943-kwantificeren-van-de-gezondheidsschade-door-luchtverontreiniging-voor-ggd-en

8. In het Actieplan staat dat de luchtkwaliteit in Amsterdam net zo ongezond is als het meeroken van 6 sigaretten per dag. Klopt dat wel?

De GGD Amsterdam heeft samen met het RIVM en de universiteit van Utrecht een methode ontwikkeld waarmee de gezondheidsschade van luchtverontreiniging wordt afgezet tegen die van meeroken, uitgedrukt in aantal meegerookte sigaretten. Meer informatie over deze methode is hier te vinden:

https://www.academischewerkplaatsmmk.nl/projecten/afgeronde_projecten/2014/luchtverontreiniging_in_perspectief

Op basis van de gemiddelde NO2 en fijn stof concentratie in Amsterdam, ten opzichte van een situatie met schone lucht, komt dat neer op 6 meegerookte sigaretten per dag. Voor mensen die in drukke, vervuilde straten wonen is dat meer. In het artikel dat via bovengenoemde website te downloaden is, staat beschreven dat het voor mensen die pal langs de A10-West wonen, overeenkomt met gemiddeld 10 sigaretten meeroken per dag.

9. Wat is de gezondheidswinst van schone lucht?

Hoe meer luchtvervuiling, hoe groter de kans om deze ziektes te krijgen en eraan te overlijden. Andersom geldt hetzelfde: hoe minder luchtvervuiling, hoe hoger de levensverwachting.  Dat betekent dat schonere lucht altijd leidt tot gezondheidswinst. En dan gaat het niet alleen om levensduur. Schonere lucht leidt ook tot het minder vaak ontwikkelen van astma bij kinderen, een betere longfunctie, minder luchtwegklachten, minder hartaanvallen etc. Dat is het doel van het Actieplan Schone Lucht Amsterdam: meer gezondheid door betere luchtkwaliteit voor alle Amsterdammers.

Zie het advies van de Gezondheidsraad: https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2018/01/23/gezondheidswinst-door-schonere-lucht

10. Hoe verhoudt de gezondheidsschade door luchtverontreiniging zich tot die van andere risicofactoren?

Als gevolg van luchtverontreiniging leven we ruim een jaar korter dan we zouden doen in een situatie met geheel schone lucht (zie vraag ..). Ten opzichte van andere risicofactoren is de gezondheidsschade van luchtverontreiniging kleiner dan dat van roken, vergelijkbaar met dat van (ernstig) overgewicht en groter dan dat te weinig bewegen en alcoholgebruik (VTV, 2018) https://www.vtv2018.nl/leefstijl-en-omgeving

Dat de gezondheidsschade door luchtverontreiniging zo groot is komt doordat er geen veilige grenswaarde is voor de gezondheidseffecten van fijn stof (ook hele lage concentraties zijn schadelijk) en doordat de gehele bevolking is blootgesteld. Niet iedereen rookt, is te zwaar of gebruik teveel alcohol, maar iedereen moet ademhalen.

11. Ik ken niemand die door luchtverontreiniging is doodgegaan. Hoe kan dat, als luchtverontreiniging echt zo schadelijk is?

Zoals beschreven bij vraag  6 zijn de ziektes die je door luchtverontreiniging kunt krijgen (en waaraan je kunt overlijden) ziektes die veel voorkomen en die ook andere oorzaken kunnen hebben. Daarom kan bij een individuele patiënt geen uitspraak gedaan worden over hoe alle afzonderlijke mogelijke risicofactoren tot de ziekte of het overlijden geleid hebben.

12. Ik heb gehoord dat elektrische auto’s ook fijn stof produceren, door slijtage van de banden en remschijven. Hoe zit dat?

Elektrische auto’s hebben geen verbrandingsmotor en dus geen uitlaat en dat betekent dat er geen stikstofoxiden, roet, (ultra)fijn stof en andere componenten vrijkomen. Fijn stof komt bij auto’s echter niet alleen in de lucht via de uitlaat maar ook door slijtage van banden, wegdek en remschijven. Fijn stof deeltjes die door dit soort mechanische processen ontstaan zitten voor het grootste deel in de grovere fractie (tussen 2,5 en 10 micrometer) en die deeltjes komen bij inademing minder diep in de longen terecht. Maar inderdaad wordt het uitstootprobleem van auto’s niet voor 100% opgelost door het verbieden van benzine en diesel voertuigen. Mede daarom is niet-autorijden, maar lopen of fietsen, nog veel gezonder! Niet alleen vanwege de luchtkwaliteit, maar ook vanwege alle voordelen van dagelijks bewegen op de gezondheid.

13. Is de luchtkwaliteit in de afgelopen jaren beter of slechter geworden?

In de laatste decennia zijn de concentratie fijn stof en NO2 sterk gedaald. Dat de luchtkwaliteit is verbeterd komt mede doordat het wegverkeer – in heel Europa – per voertuig veel minder uitstoot dan vroeger, ondanks dieselgate. Ook is de uitstoot van industrie en energieopwekking gedaald. Maar het gaat niet hard genoeg. Op veel plekken in Amsterdam worden nog steeds concentraties stikstofdioxide (NO2) boven de wettelijke grenswaarde gemeten. En in de hele stad wordt de gezondheidskundige advieswaarde van de WHO voor fijn stof (PM2.5) overschreden. Voor de gezondheid is het daarom nodig om de luchtkwaliteit verder te verbeteren.

14. Als de luchtkwaliteit nu zoveel beter is dan vroeger, waarom dan nu al die aandacht voor luchtverontreiniging?

In de afgelopen decennia is het wetenschappelijk inzicht in de risico’s van luvo steeds groter geworden. We weten nu dat niet alleen smog schadelijk is, maar ook langdurige blootstellig aan relatief lage concentraties. Ook weten we dat er niet alleen effecten zijn op longen en luchtwegen, maar in het hele lichaam. Bovendien weten we nu dat er geen veilige drempelwaarde is en dat ook hele lage concentraties fijn stof schadelijk zijn voor de gezondheid. Verbetering van de luchtkwaliteit leidt dus altijd tot gezondheidswinst. Daarom zijn maatregelen nodig om de luchtkwaliteit te verbeteren.

15. Hoe zit het met de regels: wat is het verschil tussen de wettelijke EU-grenswaarden en de gezondheidskundige advieswaarden van de WHO? Hoe gaat Amsterdam hier mee om?

De wereldgezondheidsorganisatie (WHO) richt zich puur en alleen op gezondheid. De advieswaarden die de WHO stelt zijn bedoeld om de gezondheid te beschermen. De EU stelt wettelijke regels om een bepaalde leefomgevingskwaliteit te waarborgen. Deze regels moeten voor alle Europese lidstaten acceptabel en haalbaar zijn. Alhoewel de gezondheidseffecten van luchtverontreiniging wel aanleiding waren om luchtkwaliteitsgrenswaarden op te stellen, is het niveau waarop die gesteld zijn een compromis waarbij een veelheid van andere belangen is meegewogen. De EU-grenswaarden zijn hierdoor (veel) minder streng dan de advieswaarden van de WHO.

Amsterdam streeft naar een gezonde leefomgeving voor Amsterdammers en bezoekers. Dat betekent eerst voldoen aan de EU-grenswaarden, en daarna verder verbeteren om in 2030 ook aan de gezondheidskundige advieswaarden van de WHO te voldoen.

16. Komt er luchtverontreiniging vanuit het buitenland naar Nederland?

Veel van de luchtverontreiniging in ons land wordt aangevoerd vanuit andere Europese landen. Omgekeerd komt een deel van de in Nederland geproduceerde verontreiniging in het buitenland terecht. Netto is Nederland exporteur van fijn stof. Er gaat ongeveer drie keer zoveel fijn stof vanuit Nederland naar het buitenland dan de hoeveelheid fijn stof die vanuit het buitenland in Nederland komt. Mede door de hoge bevolkingsdichtheid is de luchtkwaliteit in Nederland slechter dan in veel andere Europese landen.

17. Ik heb gehoord dat het weer veel invloed heeft op de luchtkwaliteit. Klopt dat?

Ja, dat klopt. Luchtverontreiniging blijft op dagen met ongunstig weer, bijvoorbeeld windstil en mistig, meer hangen dan bij storm en regen.

Ook windrichting is van invloed: bij westenwind wordt bijvoorbeeld relatief schone lucht vanaf zee aangevoerd. En bij oostenwind relatief vervuilde lucht vanuit Duitsland en Oost-Europa.

De wetgeving heeft grotendeels betrekking op de jaargemiddelde concentraties luchtverontreiniging. De invloed van het weer is weliswaar kleiner wanneer je kijkt naar het jaargemiddelde dan naar bijvoorbeeld het daggemiddelde, maar toch is ook dan het weer een belangrijke factor. Om de trend in luchtkwaliteit te onderzoeken moet je daarom naar het verloop over een lange periode te kijken.

18. Waar kan ik informatie vinden over de luchtkwaliteit in Amsterdam?

Bent u geïnteresseerd in actuele metingen, dat wil zeggen de luchtkwaliteit zoals die op dit moment gemeten wordt? Dan kunt u terecht op www.luchtmeetnet.nl Houd er rekening mee dat de actuele luchtkwaliteit voor een groot deel door het weer wordt bepaald, zie vraag 16.

Amsterdam voert daarnaast aanvullende metingen van de jaargemiddelde concentratie stikstofdioxide (NO2) uit die beschikbaar zijn via www.no2buisjes.nl

Jaarlijks wordt een rapportage van alle metingen gepubliceerd via www.luchtmeetnet.nl/download ( kies voor Jaarverslagen GGD Amsterdam).

19. Waarom is een uitstootvrij Amsterdam goed voor de gezondheid?

Een uitstootvrij Amsterdam zorgt voor schonere, gezondere lucht (zie overige vragen). Een prettiger plek om te wonen, maar ook om te lopen en fietsen. Deze gezonde vormen van mobiliteit zijn nóg beter voor de gezondheid dan elektrische auto’s.

Bekijk hier het rapport Actieplan Schone Lucht Amsterdam (PDF, 3,9 MB)